Op semi-epische toon sprak de Partij van de Arbeid leider Wouter Bos 25 januari bij de Den Uyl lezing over de ‘Derde Weg’ en een nieuwe koers op of naast die derde weg.  Bos begon met  lovende woorden over de progressieve regeringen van Clinton en Blair.

Over de democraten van Clinton; “Gelijke kansen, gelijkwaardigheid, verantwoordelijkheid en gemeenschapszin kwamen centraal te staan.” Over Blair;  “Marktwerking en geldverdienen kwamen uit het linkse verdomhoekje [...] maar de markt en het grote geld moest wel worden getemperd door beleid voor sociale rechtvaardigheid.”

Wouter is er fier op, die idealen komen eigenlijk allemaal van de PvdA, van Wim Kok om precies te zijn. Jammer dat het slechts mooie woorden waren, moet Wouter bekennen. Het is een naïef zelfbeeld, met tragische gevolgen.

Bos vervolgt: “De grootste tragiek van de derde weg is gelegen in het feit dat, de op zich noodzakelijke, wending van de sociaal-democratie, naar een positievere houding ten opzichte van [de vrije markt], plaatsvond op een moment dat het moderne kapitalisme van karakter aan het veranderen was.”

Natuurlijk is de PvdA niet echt iets te verwijten. Vergissen is menselijk. Het kapitalisme had de arme ze bij de neus genomen.

[...] De derde-weg progressieven sliepen in met een redelijk getemperd kapitalisme, maar zij werden wakker met een ontketend monster.”

Niks aan het handje.

“De enige schrale troost is dat zo ongeveer iedereen het mis had. [...]  ‘behalve wíj!’ zeggen ze dan bij de SP, maar dat is de logica van de stilstaande klok, (Die ook tweemaal per etmaal gelijk heeft!)”

Her en der werd schamper gelachen, de humor ligt op straat bij de PvdA – en daar komen ze vrij weinig. Geestig bedoelde politieke pesterij voor de partijtop, maar onjuist. Omdat de kritiek vanuit de SP altijd ging over het feit dat het kapitalisme een niet te ketenen monster is, een vergelijking waar Bos nota bene zelf later in zijn lezing op terugkwam. De waarschuwingen van de SP zijn dan toch  geen stilstaande klok, maar  metaforisch gezien meer als een vriend zonder auto, die je vertelt dat je niet dronken moet gaan autorijden.

Gelukkig werd het verhaal beter. Bos formuleerde in zijn lezing bombastisch een alternatief tegen de neoliberale stroom. Woorden waarvan ik niet verwacht had dat hij ze in zijn vocabulaire had.

De minister heeft daarbij interessante verwijten, in het bijzonder aan zijn eigen gelederen. Den Haag is vergeven van neoliberaal-denkende ‘PvdA’ economen, en de eigen achterban “relatief onwetend” over wat die economen nou eigenlijk aan beleid ontwikkelen. Vervolgens noemt hij de markt letterlijk een ontembaar monster waartegen publieke belangen beschermd moeten worden. Geen toezicht-model, maar afscherming van belangrijke delen van de samenleving.

Klinkt goed, de PvdA komt weer richting een verstandige Sociaal-Democratische koers. Maar hoe betrouwbaar is dat verhaal? Eigenlijk is het als de man die door zijn vrouw op heterdaad betrapt wordt op hoerenbezoek, na een flinke echtelijke ruzie spijt betuigt en vertelt dat hij zijn vrijages voortaan zal laten omdat hij zoveel van haar houdt. Bos besluit dan ook de terugkeer naar oude waarden met een verhaal over “morele keuzes” en pleit voor het beter opvoeden van burgers. Behoorlijk oldskool, de PvdA heeft een paar rommelige ideologische veertjes teruggevonden en ze opnieuw opgeplakt. Toch blijft het een vreemde vogel.

Het is op zijn minst verdacht dat de Partij dit zo vlak voor de verkiezingen presenteert, na jarenlang geen ene fluit gegeven te hebben om “gelijke kansen, gelijkwaardigheid, verantwoordelijkheid en gemeenschapszin” Een Partij die jarenlang heeft bijdragen aan de uitholling van het onderwijs en van de AOW en de zorg – een partij die heeft bijgedragen aan de tomeloze bouwdrift in Nederlandse gemeenten. Niets wijst er op dat dit meer is dan de opnieuw geverniste rode façade waar de partij al jaren achter verschuilt.

Desondanks zie ik het met voorzichtige hoop tegemoet, vooral omdat het gat ter rechterzijde van de SP vervelend groot is. Wie weet lukt het de Partij van de Arbeid om iets van het midden mee naar linkerzijde te trekken en houden ze dat vol. Wie weet is er dan ooit nog eens een echt linkse regering mogelijk of wellicht een stadsbestuur in Utrecht. Ik hoop het van harte, maar ik denk het niet. De economie trekt binnenkort vast wel weer aan, en we weten nu hoe makkelijk de PvdA zich laat verleiden tot vrijages met de markt.

Tenslotte nog een ‘voetnoot’.

Op 27 januari publiceerde Reuters de conclusies uit een rapport van de Britse regering dat stelde:

“The panel found “systematic differences” in equality outcomes remained between social groups, and said many people would find the “sheer scale of inequalities” shocking.[...] One statistic published in the comprehensive study indicated that by 2007-2008 Britain had reached the highest level of income inequality since World War Two.”

Dit is alleen te danken aan ‘New Labour’, Blair en Brown. Van het door Bos geprezen streven naar sociale rechtvaardigheid is niets, maar dan ook niets terug te vinden. Mooie woorden waren het toen in de jaren negentig, daar zijn ze goed in bij Labour – en Bos bewijst een goede leerling te zijn.